PERİYODİK TABLO

Elementlerin içine gir

118 elementi 3B sütunlar olarak karşılaştır, birine tıklayıp atomuna dal, bir parçasını ısıtıp erit ve gerçek hayattaki gösterisini izle.

Element
Fe26
Demir
İyonlaşma
763kJ/mol
İyonlaşma enerjisi
Sıra
34./ 102
ölçülenler içinde
en
Görünüm
Yükseklik
Keşfet
Sahne hazırlanıyor…

Element ara

Şunları deneyin
↑↓ gez↵ seçCtrl+K/ aç

Periyodik tablo laboratuvarı nasıl çalışır?

Her element tablodaki gerçek yerinde duran bir sütundur; sütunun yüksekliği seçtiğin özelliği gösterir. Aynı desen her periyotta yeniden belirir: tabloya "periyodik" denmesinin nedeni budur. Bir sütuna tıklayıp seç, bir kez daha tıkla (ya da Enter'a bas) ve o elementin atomunun içine dal; oradan bir parçasını ısıtabilir ve gerçek hayattaki gösterisini izleyebilirsin.

Dört görünüm

Tablo: 118 element, renkleri kategorilerini gösteren 3B sütunlar olarak. Seçili elementin değeri, sıralaması ve o değerin nedenini anlatan canlı bir cümle üstte görünür; bir sütunun üstüne gelince seçmeden önizlenir. Arka duvardaki ekran özelliği atom numarasına göre çizer, imleç seçili elementte durur.
Atom: çekirdek, elektron bulutu, katmanlar ve elementin yayınma spektrumu. Çekirdeğe, bir katmana ya da dizilim merdivenindeki bir satıra tıklayıp incele; iyon ve izotop yapabilirsin.
Örnek: elementin birkaç yüz taneciği cam bir kutuda. Termometreyi sürükle ya da sıcaklık kaydırıcısını kullan; katının erimesini, sıvının kaynamasını izle.
Gösteri: elementin bilinen bir özelliğini gösteren kısa bir deney. Boşluk tuşu deneyi yeniden oynatır.
Sıradaki görünüm
Önceki / sonraki element (her görünümde)
Seçili elementin atomuna dal (tablo)
Tabloya dön (önce açık paneli ya da keşif kartını kapatır; atomda önce tüm atoma döner)

On yükseklik

İyonlaşma enerjisi: en dıştaki elektronu koparmak için gereken enerji (kJ/mol). Soy gazlarda tepe, alkali metallerde dip yapar; periyotta sağa doğru artar, grupta aşağı doğru azalır.
Boyut (atom yarıçapı): en dış elektronların çekirdekten en sık bulunduğu uzaklık (pm). Periyotta sağa doğru küçülür, çünkü artan çekirdek yükü aynı katmanı içeri çeker; grupta aşağı doğru her periyotta bir katman eklendiği için büyür.
Çekim (elektronegatiflik): bağdaki ortak elektronları çekme gücü (Pauling ölçeği). Florda en yüksektir; soy gazların çoğu bağ yapmadığı için değerleri yoktur.
Erime ve Kaynama: 1 atm'de hâl değiştirdiği sıcaklıklar (K). Taneciklerin ne kadar güçlü bağlı olduğunu gösterir: dev kovalent ağlar ve d bloğunun ortasındaki metaller en yüksekte, tek atomlu soy gazlar ve küçük moleküller en düşüktedir.
Yoğunluk: 1 cm³'ün kütlesi (g/cm³); gazlar katılardan yaklaşık bin kat seyrektir.
Kütle: bir atomun ortalama kütlesi (u). Proton sayısıyla birlikte, ama tam düzenli olmadan artar.
E. ilgisi (elektron ilgisi): gaz hâlindeki bir atom fazladan bir elektron yakaladığında açığa çıkan enerji (kJ/mol). Halojenlerde tepe yapar; en yüksek değer florda değil klordadır, çünkü florun küçük katmanı kalabalıktır. Soy gazlar, berilyum, magnezyum ve azot gibi bazı atomlar fazladan elektronu tutamaz: değerleri sıfırın altındadır ve sütunları tabanda kalır.
Bolluk: yer kabuğunun her kilogramındaki miligram (mg/kg, yani bir ton kayadaki gram). Ölçek logaritmiktir: sütun bir basamak yükseldikçe miktar 10 kat artar. Oksijen ve silisyum kabuğun dörtte üçünü oluşturur; demirin çoğu çekirdeğe çöktü, radyoaktif elementlerin çoğundan yalnızca izler kalır.
Keşif: elementin tanındığı yıl; sütun ne kadar uzunsa keşif o kadar yenidir. Antik çağdan beri bilinen 11 element en kısa sütunlardır; tepedeki tennesin 2010'da yapıldı. Sütunlar keşfin tarihini anlatır: simya, gazlar, elektroliz, spektroskop, sıvı hava, radyoaktiflik ve hızlandırıcılar.
Değeri bilinmeyen elementler gri kapaklı alçak bir cam sütunla ve "–" ile gösterilir; yalnızca hesaplanmış (tahmini) değerler de cam sütundur, "(tahmini)" diye yazılır ve sıralamaya katılmaz.
İyonlaşma enerjisi
Boyut (atom yarıçapı)
Çekim (elektronegatiflik)
Erime noktası
Kaynama noktası
Yoğunluk
Atom kütlesi
Elektron ilgisi
Yer kabuğundaki bolluk (logaritmik)
Keşif yılı

Atomu okumak

Çekirdekte protonlar (sıcak renk) ve en yaygın izotopun nötronları (açık renk) vardır. Çevresindeki her nokta, bir elektronun bulunabileceği bir yerdir: bulut, elektronların gezegen gibi yörüngelerde dönmediğini, ancak nerede bulunma olasılıklarının yüksek olduğunu gösterir. Renkler alt katman türünü verir: s küre, p üç eksen boyunca halter, d çoğunlukla dört yapraklı yonca, f altı ya da sekiz loblu şekiller. İnce halkalar iç katmanların en yoğun olduğu yerleri, parlak halka atom yarıçapını, kesikli halka 100 pm'lik ölçeği gösterir.
Elektronlar genellikle 1s→2s→2p→3s→3p→4s→3d→…1s \to 2s \to 2p \to 3s \to 3p \to 4s \to 3d \to \dots sırasıyla dolar (n+ℓn + \ell kuralı). Krom, bakır, paladyum, gadolinyum, uranyum gibi bazı elementler bu sıraya uymaz; açıklama hangi elektronun nereye geçtiğini ve nedenini söyler. Dizilim her zaman ölçülmüş veriden gelir, kuraldan türetilmez.
İncele: çekirdeğe tıklamak bir proton ekler ve sıradaki elemente geçer; N ya da "Çekirdek" düğmesi çekirdeğe yakınlaşır (proton, nötron ve kütle numarası); oklar komşu elementlere, alttaki element bloğu tabloya götürür; bir katmana ya da merdivendeki bir satıra tıklayıp o alt katmanı tek başına göster; bulut ile katman (Bohr) modeli arasında geçiş yap; iyon modunda elektron ekleyip çıkar; izotop adımlayıcısıyla nötron sayısını değiştir. Yanındaki gaz tüpü elementin kendi ışığıyla parlar; spektrum kartı görünür bölgedeki çizgilerini gösterir.
Bulut ⇄ katman (Bohr) modeli
Bir elektron ekle / çıkar (iyon)
Çekirdeğe yakınlaş / tüm atoma dön

Kristaller, ısı ve hâller

Katıda tanecikler elementin gerçek kristal yapısında (hacim merkezli kübik, yüzey merkezli kübik, hekzagonal sıkı paket, elmas kübik, molekül kristali…) yerlerine kilitlidir ve titreşir. Lindemann kuralına göre titreşimin genliği yaklaşık 0,1T/Te0{,}1\sqrt{T/T_e} kadar komşu aralığıdır: erime noktasına gelindiğinde aralığın onda birine ulaşır ve kristal dağılır. Sıvıda tanecikler birbirine tutunarak kayar; gazda uçuşur ve çarpışır.
Taneciklerin ortalama hızı sıcaklık ve kütleyle bulunur: v=3RTMv = \sqrt{\frac{3RT}{M}} Burada R=8,314R = 8{,}314 J/(mol·K) ve MM kg/mol cinsinden molar kütledir (H, N, O, F, Cl, Br ve I için iki atomlu molekülün, fosfor için P₄'ün, kükürt için S₈'in kütlesi: bu tanecikler bir bütün olarak hareket eder). Aynı sıcaklıkta hafif tanecikler daha hızlıdır.
Karbon ve arsenik normal basınçta erimez, doğrudan gaza geçer (süblimleşme); helyum ise mutlak sıfırda bile donmaz ve 2,17 K'nin altında süperakışkan olur. 800 K'nin üstünde her katı ve sıvı koyu kırmızıdan beyaza doğru parlar. Kelvin ile Celsius arasında T(K)=t(°C)+273,15T(\text{K}) = t(°\text{C}) + 273{,}15.
Sıcaklık kaydırıcısı 1 K'den 6000 K'ye logaritmiktir; mavi işaret erime, turuncu işaret kaynama (ya da süblimleşme) noktasıdır. Termometreyi yukarı aşağı sürükleyerek de sıcaklığı ayarlayabilirsin; bir taneciğe tıklayınca komşuları ve hızı görünür.
Oda sıcaklığına dön (293 K)

Gösteriler

Her elementin bir gösterisi vardır: hidrojen balonu, soy gazların tabelaları, alkali metallerin suyla tepkimesi (grupta aşağı doğru şiddetlenir), alev renkleri, birçok metal için bir dijital terazide 1 litre su kutusunun yanında duran 10 cm'lik küp (1 L), ampul teli, mıknatısa çekilen metaller, kaynayan sıvı azot ve mıknatıs kutupları arasında tutulan sıvı oksijen, halojenlerin renkli buharları, magnezyumun parlak yanması, silisyum yonga plakası, karanlıkta parlayan beyaz fosfor, elmas ve grafit, avuçta eriyen galyum, cıva damlaları, bizmut kristalleri, morötesi ışıkta parlayan evropiyum ve terbiyum, radyoaktif elementlerin bozunma zinciri ve en ağır elementleri yapan hızlandırıcı çarpışmaları. İki ek gösterge ve kısa bir açıklama her gösteriye eşlik eder. Gösteriler kendi kendine tekrarlar (kontrol kartındaki döngü düğmesiyle kapatılabilir); Boşluk ya da "Yeniden çalıştır" baştan başlatır.

Ne kadar doğru?

Sayılar gerçek ölçümlerdir: iyonlaşma enerjileri, elektron dizilimleri ve spektrum çizgileri NIST Atom Spektrumları Veritabanı'ndan; erime ve kaynama noktaları, yoğunluk ve elektronegatiflik PubChem'den (CRC El Kitabı ile karşılaştırıldı); atom kütleleri CIAAW 2024'ten; elektron ilgileri ölçüm derlemelerinden (Hotop ve Lineberger, Andersen ve arkadaşları, NIST); yer kabuğundaki bolluk CRC El Kitabı'ndan; keşif yılları ve kâşifler keşif zaman çizelgesinden (104 ve sonrası için IUPAC/IUPAP ortak çalışma grubu); izotoplar ve yarı ömürler IAEA nüklit tablosundan; atom yarıçapları Clementi ve arkadaşlarının (1967) hesapladığı değerlerdir ve radona (86) kadar uzanır. 104 ve sonrası elementlerin dizilimleri ve bazı ağır elementlerin değerleri (örneğin 104–118'in yoğunlukları, astatin ve fransiyumun erime noktaları, bazı elektron ilgileri) ölçüm değil hesaplamadır: tabloda cam sütun olarak çizilir ve açıklamada belirtilir.
Bazı şeyler sığdırmak için değiştirildi. Çekirdek yaklaşık 2500 kat büyük çizildi: gerçek boyutunda görünmezdi (çekirdek kartı gerçek genişliğini yazar). Bulut, elektronun bulunma olasılığından rastgele seçilmiş noktalardır (hidrojene benzer radyal kısımlar, Slater kurallarıyla etkin çekirdek yükü, s, p, d ve f için gerçek açısal şekiller); tek bir anın fotoğrafı değildir. Örnek kutusu gerçek bir parçadaki trilyonlarca atom yerine birkaç yüz tanecik gösterir ve onları yaklaşık 130–310 milyon kat büyütür (ölçek çubuğu yazar). Metallerde atomlar, merkezleri arasındaki uzaklığın yaklaşık %60'ı büyüklüğünde çizilir (gerçekte birbirlerine değerler); böylece kristalin sıraları ve katmanları görünür. Tanecikler gazda da aynı boyda çizilir; gerçek bir gaz yaklaşık bin kat seyrektir. Ekrandaki hızlar okunabilsin diye sıkıştırılmıştır, göstergedeki hız ise gerçek vrmsv_{rms} değeridir. Birkaç kristal basitleştirilmiştir ve "basitleştirilmiş" etiketi taşır (bor, beyaz fosfor, flor); H₂ ve N₂ molekülleri iki atomu görünsün diye biraz uzun çizilir. Isınan katının rengi Planck yasasından ve CIE 1931 renk eşleme fonksiyonlarından hesaplanır. Kristal yapılar Donohue (1974), Wyckoff ve sonraki ölçümlerden alınmıştır. Bütün sıcaklıklar 1 atm basınç içindir ve her element oda sıcaklığındaki kristal yapısını korur (demir gibi bazıları erimeden önce başka bir yapıya geçer). Gösterilerdeki süreler kısaltılmıştır; bozunma zincirlerinin sırası ve yarı ömürler (IAEA), yapay elementleri yapan demet ve hedef çekirdekler (IUPAC/IUPAP raporları) gerçektir. Bir kaynak tahmini bir aralık verdiğinde aralığın ortası kullanılır; kaynaklar elements.ts ve extra.ts dosyalarında listelidir.

Keşfet

Ara: bir elementi Türkçe ya da İngilizce adıyla, simgesiyle, atom numarasıyla, ailesiyle ya da "en yoğun", "en büyük atom" gibi bir üstünlükle bul (aksanlar ve Türkçe harfler gerekmez).
Kimlik kartı: seçili elementin her şeyi tek kartta: dizilim, yükseltgenme basamakları, on özelliğin hepsi ve sıralamaları, hâller, ışığı, keşif öyküsü, izotopları, kabuktaki bolluğu, kullanım alanları ve tehlikesi.
Karşılaştır: iki elementi yan yana koy; atomları aynı ölçekte çizilir, her özellik için kimin önde olduğu ve aralarındaki bağın türü söylenir. Tabloda ikinci element pembe bir halkayla işaretlenir.
Aile: elementin grubu, periyodu ya da bloğu tabloda parlar ve ailenin ortak davranışını anlatan bir kart açılır.
Keşifler: 1650'den 2016'ya oynatılan bir zaman çizelgesi; henüz bulunmamış elementler buzlu cam kapaklar altında bekler.
Eğilimler: tabloya periyot ve grup boyunca değerin nasıl değiştiğini gösteren parlayan oklar çizer.
Element ara (Mac'te ⌘K)
Element kimlik kartı
Karşılaştır
Aile
Keşif zaman çizelgesi (tablo)
Eğilim okları (tablo)

Kamera ve diğer tuşlar

Sürükleyerek kamerayı döndür, sağ tuşla sürükleyerek kaydır, tekerlekle yakınlaş; W A S D ile salonda yürü, Q ve E ile alçal ya da yüksel. Açılıştaki sinematik tur herhangi bir tuşla ya da tıklamayla durur. Aşağıdaki tuşlara ek olarak kabuğun genel tuşları en altta listelenir.
Örnekte: daha soğuk / daha sıcak (her basışta %15) · Atomda: bir nötron eksik / fazla (izotop)
Kamerayı görünümün çerçevesine geri getir
3B etiketleri aç / kapat
Salonda ileri, sola, geri, sağa
Alçal / yüksel

Klavye ve fare

Sinematik kamerayı aç / kapat
Sesi aç / kapat
Öğren · Görevler · Alıştırma panelini aç / kapat
Bu pencere
Kamerayı çevir
Yakınlaş / uzaklaş (dokunmatik ekranda iki parmakla)